Dưới tác động của các nhân tố gây bệnh (nhân tố khởi động, nhân tố môi trường) như stress, nhiễm khuẩn, chấn thương cơ học, vật lý, rối loạn nội tiết, các thuốc... Gen này được phát động dẫn đến tăng sản tế bào biểu bì sinh ra vẩy nến.
Đại cương
Vẩy nến (psoriasis) là bệnh da mãn tính, thường gặp và hay tái phát. Ở các nước Âu - Mỹ, tỉ lệ mắc bệnh vẩy nến chiếm 1 - 2% dân số. Ở Việt Nam, tỉ lệ vẩy nến là 5 - 7% tổng số bệnh nhân da liễu đến khám tại các phòng khám da liễu.
Căn nguyên - bệnh sinh của vẩy nến được nghiên cứu từ lâu song vẫn còn nhiều điểm chưa sáng tỏ, ngày nay người ta cho rằng vẩy nến là bệnh da di truyền, gen gây nên bệnh vẩy nến nằm trên thể nhiễm sắc số 6 có can hệ HLA- DR7, B13, B17, B37, BW 57, CW6...
Dưới tác động của các yếu tố gây bệnh (nhân tố phát động, nhân tố môi trường) như stress, nhiễm khuẩn, chấn thương cơ học, vật lý, rối loạn nội tiết, các thuốc... Gen này được phát động dẫn đến tăng sản tế bào biểu bì sinh ra vẩy nến.
Vẩy nến là một bệnh có cơ chế miễn dịch, vai trò của lymphô T hoạt hoá, các cytokines, IGF1, EGF, TGF, IL 1, IL 6, IL 8, nhóm trung gian hóa học eicosanoides, prostaglandine, plasminogen mà hậu quả rút cuộc là dẫn đến tăng sinh tế bào biểu bì, tăng gián phân sinh ra vẩy nến.
Đặc điểm lâm sàng chính yếu là phát ban độc dạng, trên da có các đám mảng đỏ kích tấc to nhỏ khác nhau (từ vài milimet đến hàng chục centimet), nền cộm, tiêm nhiễm, bề mặt phủ vẩy trắng như nến, khu trú một vùng hay tản mạn khắp đầu mặt, thân mình, thuộc hạ. Triệu chứng ngứa chiếm khoảng 20 - 40% số ca. Bệnh thường xuất hiện nhiều nhất ở lứa tuổi 10- 30, tỉ lệ nam và nữ xấp xỉ như nhau.
Về tiến triển, bệnh tiến triển mạn tính, hầu như suốt đời nhưng lành tính, trừ một đôi thể nặng, có thể sinh biến chứng như vẩy nến thể khớp, vẩy nến đỏ da toàn thân, các đợt vượng bệnh xen kẽ các đợt bệnh thuyên giảm. Chất lượng cuộc sống bị giảm sút, bệnh ảnh hưởng nhiều đến tâm lý, sinh hoạt, thẩm mỹ.
Điều trị bệnh vẩy nến còn nan giải, có rất nhiều loại thuốc, nhiều phương pháp được ứng dụng, song chưa có loại nào chữa bệnh khỏi hẳn được, mới dừng lại ở mức làm bệnh đỡ, tạm khỏi về lâm sàng, hạn chế tái phát, một số loại thuốc nhiều tác dụng phụ độc hại, đắt tiền... Nên cần giải thích rõ cho bệnh nhân về bệnh tật để có sự hiệp tác tốt, và sau khi điều trị bệnh đỡ, tạm khỏi về lâm sàng, cần cho bệnh nhân phác đồ điều trị duy trì và phòng tránh tái phát.
Nguyên do - bệnh sinh
Căn do - bệnh sinh còn nhiều điểm chưa minh bạch, song hầu hết các tác giả cho vẩy nến làbệnh da di truyền, bệnh da do gen. Nhân tố di truyền (genetic factor) được nhận, dưới tác động của các yếu tố phát động (như stress, nhiễm khuẩn, chấn thương cơ học vật lý...) Gen gây nên bệnhvẩy nến được khởi động và sinh ra vẩy nến.
Gen gây nên bệnh vẩy nến nằm trên nhiễm sắc thể số 6 có can dự HLA, DR7, B13, B17, BW57, CW6.
Nhân tố di truyền chiếm 12,7% (theo Huriez) và 29,8% (theo Bolgert) di truyền trội độ xuyên 60%.
Bao tay tâm thần (stress) liên tưởng đến phát bệnh và vượng bệnh, bệnh nhân bị vẩy nến thuộc típ tâm thần dễ bị kích thích, hay lo âu...
Nguyên tố nhiễm khuẩn: vai trò các ổ nhiễm khuẩn khu trú liên can tới quá trình nảy sinh và phát triển bệnh vẩy nến (viêm mũi họng, viêm amidal,...), Mà chủ yếu là vai trò của liên cầu. Vai trò của vi rut, vi rut ARN có men sao mã ngược tạo phức hợp miễn dịch bất thường còn chưa được thống nhất.
Chấn thương cơ học vật lý: có vai trò trong sự xuất hiện bệnh (14%).
Rối loạn chuyển hoá.Cho là có rối loạn chuyển hoá đường,đạm.
Rối loạn nội tiết: bệnh thường nhẹ khi có mang nhưng sau đẻ bệnh lại tái phát hoặc nặng hơn.
Rối loạn chuyển hoá trên da: chỉ số dùng oxy của da vẩy nến tăng cao rõ rệt, có khi hơn 400% so với da thường nhật, (trong viêm da cấp chỉ tăng 50- 100%), đây là một đặc điểm lớn (theo Charpy).
Hoạt động gián phân và tổng hợp ADN của lớp đáy tăng lên 8 lần, tăng sinh tế bào thượng bì, nhất là lớp đáy và lớp gai dẫn đến rối loạn quá trình tạo sừng (quá sừng và á sừng). Thường ngày chu chuyển tế bào thượng bì (epidermal turnover time) là 20 - 27 ngày nhưng ở da vẩy nến chu chuyển này rút ngắn chỉ còn 2 - 4 ngày.
Vẩy nến là một bệnh có cơ chế miễn nhiễm, người ta thấy có rất nhiều tế bào lymphô T thâm nhập vào da vùng tổn thương, tế bào TCD 8 có ở lớp biểu bì, tế bào TCD4 có ở lờp chân bì, thoát bạch huyết cầu đa nhân trung tính từ nhú bì lên biểu bì, có vai trò của một số cytokines, IGF1 trong sự tăng trưởng biểu bì, dẫn truyền các tín hiệu gián phân trong vẩy nến, EGF, TGF liên tưởng đến sự tăng trưởng và biệt hoá các tế bào sừng (keratinocyte), có vai trò của IL1, IL6, IL8, nhóm trung gian hoá học eisaconoides, prostaglandin, plasminogen, vai trò các lymphô T hoạt hoá, tăng lymphokines, tăng sinh biểu bì hoạt hoá quá trình vẩy nến.
Tăng nồng độ IgA, IgG, IgE trong máu ở bệnh nhân vẩy nến, tiến triển, xuất hiện phức hợp miễn nhiễm, giảm bổ thể C 3.
Da vẩy nến xuất hiện kháng thể kháng lớp sừng, là loại IgG, yếu tố kháng nhân.
Lâm sàng
Vị trí thương tổn
Thương tổn phần nhiều xuất hiện trước nhất ở vùng da đầu (51% theo Huriez) và vùng bị tỳ đè ( hai cùi tay, đầu gối, da xương cùng), khu trú một vùng hoặc rải rác nhiều nơi, có khi khắp toàn thân, thường có thuộc tính đối xứng, tổn thương ở mặt duỗi nhiều hơn mặt gấp.
Thương tổn căn bản
Tổn thương cơ bản của vẩy nến là đỏ - vẩy.
Đám mảng đỏ kích tấc nhỏ to khác nhau vài milimet- một vài cetimet, có khi hàng chục centimet (các mảng lớn cố thủ ở một vài vị trí), giới hạn rõ, hơi gồ cao, nền cứng cộm, thâm nhiễm (inflammation, indurated) nhiều hoặc ít, có khi vẩy trắng choán gần hết nền đỏ chỉ còn lại viền đỏ xung quanh rộng hơn lớp vẩy. Số lượng các đám: một đôi đám tới vài chục, hàng trăm đám thương tổn tuỳ từng trường
Vẩy trắng phủ trên nền đám đỏ, vẩy màu trắng đục hơi bóng như màu xà cừ, như màu nến trắng. Vẩy nhiều tầng nhiều lớp, dễ bong, khi cạo vụn ra như bột trắng, như phấn, như vết nến, rơi lả tả. Vẩy tái hiện rất nhanh, bong lớp này thì lớp khác lại đùn lên. Số lượng vẩy nhiều.
Hiện tượng Ko'bner (Ko'bner's phenomenon) có thể gọi là hiện tượng "chấn thương gọi thương tổn", hay gặp trong vẩy nến đang vượng, đó là trong nhiều trường hợp tổn thương vẩy nến mọc ngay trên vết sẹo, vết xước da, vết mổ, vết tiêm chủng...
Để góp phần chẩn đoán vẩy nến, trước đây người ta thường làm một nghiệm pháp gọi là cạo vẩy theo phương pháp Brocq (Grattage de Brocq), dùng dao mổ hay curét cạo nhẹ nhiều lần, từ từ trên bề mặt tổn thương sẽ tuần tự phát hiện các dấu hiệu sau:
Dấu hiệu vết nến: cạo thấy bong vẩy vụn như bột trắng.
Dấu hiệu vỏ hành (pellicule décollabé) nối cạo sẽ đến một lớp màng mỏng, dai, trong suốt bóc được như vỏ hành.
Dấu hiệu giọt sương máu (còn gọi dấu hiệu Auspitz) sau khi bóc hết lớp vỏ hành, trình diễn.# Một nền da đỏ, rớm máu lấm tấm như giọt sương nhỏ, gọi là dấu hiệu giọt sương máu.
Triệu chứng cơ năng : ngứa ít hoặc nhiều, thường ngứa nhiều ở giai đoạn đang tiến triển, triệu chứng ngứa 20 - 40% số ca, một số không ngứa mà có cảm giác vướng víu, ảnh hưởng thẩm mỹ.
Tổn thương móng gặp ở 25% số ca, bản móng có hố lõm nhỏ (như đế khâu thợ may) hay có các đường kẻ theo chiều dọc, hoặc móng dòn vụn, dày ở bờ tự do, 10 móng cùng bị một lúc.
Vẩy nến ở da đầu thường là các đám mảng đỏ, nền cộm, bề mặt phủ vẩy trắng, thường mọc lấn ra trán thành một viền gọi là vành vẩy nến, tóc vẫn mọc xuyên qua tổn thương, mảng có khi dày cộm, vẩy dính, vùng sau tai đỏ, có vết nứt có khi xuất tiết, dễ nhầm vớiviêm da da dầu, á sừng liên cầu...
Tiến triển: bệnh mãn tính hầu như suốt đời, các đợt vượng bệnh xen kẽ các đợt bệnh thuyên giảm, bệnh lành tính, bệnh nhân sống khoẻ mạnh suốt đời, trừ một số thể nặng như vẩy nến thể khớp, vẩy nến đỏ da toàn thân.
Các thể lâm sàng
Vẩy nến thể chấm giọt (psoriasis punctata, psoriasis guttata)
Thương tổn là các chấm từ 1-2 milimet đến vài milimet đường kính, nổi tản mát khắp người, nhất là nửa người trên, màu đỏ tươi, trên phủ vẩy mỏng màu trắng đục, dễ bong, cạo vụn ra như phấn. Thể này thường gặp ở lứa tuổi trẻ em và người trẻ tuổi, bệnh xuất hiện đột ngột, liên can tới viêm amidal do liên cầu, viêm tai giữa, chịu tác dụng tốt với trị liệu kháng sinh, có thể tự đỡ và khỏi, có khi thành đỏ da toàn thân do điều trị không phù hợp.
Cần chẩn đoán phân biệt với á vẩy nến thể giọt (có dấu hiệu bong vẩy ra bít tất khi cạo gọi là vết gắn xi) và phân biệt với ban giang mai II dạng vẩy nến.
Vẩy nến thể đồng bạc (psoriasis nummulaire)
Đây là thể điển hình và phổ biến nhất, các vết đám có kích thước 1- 4 cm đường kính, xu hướng tròn như đồng bạc, số lượng các đám có thể đếm được, vài chục đám hoặc hơn nữa, tiến triển mãn tính.
Vẩy nến thể mảng (psoriasis en plaques)
Đây là thể mạn tính đã tiến triển từ vài năm trở lên, có tính chất cố thủ dằng dai.
Thường là các đám mảng lớn 5-10 cm đường kính hoặc lớn hơn, khu trú ở vùng tì đè (lưng, ngực, xương cùng, khuỷu tay, đầu gối, mặt trước ống chân) các đám mảng đỏ giới hạn rõ, cộm hơn các thể khác, ở ngực có khi thành mảng rộng như một cái mộc, cái khiên của tráng sỹ thời trung cổ khi xung trận.
Vẩy nến đỏ da toàn thân (psoriasis erythrodermique exfoliative generalisée)
Là một thể nặng, ít gặp (1% theo Goerkerman). Da toàn thân đỏ tươi, bóng, phù nề, nhiễm cộm, căng, rớm dịch, phủ vẩy mỡ ướt, không còn vùng da nào lành, ngứa dữ dội, các nếp kẽ bị trợt loét, rớm dịch mủ, nứt nẻ, đau rát.
Triệu chứng toàn thân: sốt cao, rét run, rối loạn tiêu hoá, suy kiệt dần dần có thể tử vong do một bệnh nhiễm khuẩn nào đó.
Thể này thiên nhiên tiến triển thành từ một vẩy nến thể giọt hay do biến chứng của điều trị không hiệp như dị ứng DDS...
Vẩy nến thể khớp (psoriasis arthropathique)
Còn gọi thấp khớp vẩy nến, viêm khớp vẩy nến (psoriatic arthritis). Đây là luôn tiện nặng ít gặp.
Đại phần đông trường hợp tổn thương vẩy nến có trước tổn thương khớp, tổn thương da thường nặng, lan toả, vẩy dầy gồ cao dạng vỏ sò, có khi phối hợp vẩy nến đỏ da. Tổn thương khớp kiểu viêm đa khớp mãn tính tuần tiến kiểu phong thấp, biến dạng. Các khớp sưng đau, dần dần đi đến biến dạng, hạn chế cử động, một số ngón tay, nón chân bị chéo lại như nhánh gừng, sau nhiều năm trở thành tàn phế, bất động, suy kiệt, tử vong do biến chứng nội tạng.
Vẩy nến mụn mủ (pustular psoriasis)
Là nhân tiện nặng hiếm gặp, chia làm 2 thể:
Vẩy nến mụn mủ toàn thân Zumbusch (generalized pustular psoriasis) do Zumbusch trình bày đầu tiên từ năm 1910. Xuất hiện tiên phát hay trên một bệnh nhân vẩy nến đỏ da hay vẩy nến thể khớp (20- 40%).Triệu chứng lâm sàng gồm: sốt cao đột ngột, mệt mỏi, da có các đám đỏ da lan toả, nổi chi chít các mụn mủ đường kính 1-2 mm, cảm giác rát bỏng, về sau xuất hiện thời đoạn róc vẩy lá rộng kéo dài nhiều tuần, có thể rụng tóc, tổn thương móng, xét nghiệm máu bạch huyết cầu đa nhân trung tính cao, máu lắng tăng cao, cấy mủ không mọc vi khuẩn. Tiên lượng nhìn chung tốt, hay tái phát.
Vẩy nến mụn mủ lòng bàn tay, bàn chân: thể Barber (localized pustular psoriasis). Biểu đạt bằng mụn mủ vô khuẩn nổi giữa những đám dầy sừng lòng bàn tay, bàn chân, mụn mủ tiến triển từng đợt rất dai dẳng hay gặp nhất ở mô cái và mô út, có khi kèm theo phù nề các chi, sốt cao, nổi hạch bẹn, một số ca chuyển thành thể Zumbusch.
Vảy nến đảo ngược
Là vẩy nến xuất hiện ở vùng nếp kẽ như nách, nếp dưới vú, rốn, nếp kẽ mông, bẹn. Thương tổn là các mảng đỏ giới hạn rõ lan rộng hơn ra ngoài vị trí kẽ. Thương tổn có thể chợt ra, có vết nứt, vẩy ẩm tích tụ lại dễ nhầm với bệnh do candida và hăm kẽ do liên cầu.
Vẩy nến trẻ con
Thường ở tuổi đang lớn, xuất hiện sau một viêm đường hô hấp trên, sau tiêm chủng... Bệnh phát đột ngột thương tổn thành chấm, giọt , vảy mỏng tản mạn khắp người, điều trị bằng kháng sinh có tác dụng tốt.
Mô bệnh học
Dày sừng và á sừng (hyperkeratosis và parakeratosis): lớp sừng dầy lên rõ rệt, gồm nhiều lớp tế bào á sừng (là những tế bào sừng non, còn tồn tại nhân) giưã các lá sừng có những khe ngang chứa đầy không khí làm vẩy dễ bong.
Á sừng là hậu quả của tăng gai (hyperacanthosis), phần đông lớp gai phía trên các nhú bì mỏng chỉ còn 2-3 lớp tế bào, nhưng ở phần các mầm liên nhú dày tới hàng trăm lớp tế bào, các mầm liên nhú dài ra đâm xuống chân bì, phần dưới phình to như dùi trống, có nhánh thỉnh thoảng dính vào các mầm lân cận, lớp gai và lớp đáy có biểu hiện tăng gián phân rõ.
Nhú bì bị kéo dài lên phía trên và biến hình dáng chùy. Nhú bì và phần trên chân bì tản mạn có một số tế bào viêm quanh các huyết mạch gồm lympho và tổ chức bào.
Từ mao mạch vùng nhú và dưới nhú thoát ra các tế bào lymphô và bạch huyết cầu đa nhân trung tính xâm nhập vào các khe gian bào và lớp gai tạo thành vi áp xe Munro, là dấu hiệu quan yếu chẩn đoán mô bệnh học đối với vẩy nến, thường gặp ở tổn thương mới, giai đoạn vượng bệnh.
Giảm sắc tố da trong lớp tế bào đáy và lớp gai.
Giãn mao quản chân bì.
Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định
Vị trí.
Tổn thương cơ bản: đám đỏ, nền cứng cộm, phủ vẩy trắng nhiều lớp.
Dấu hiệu Ko'bner.
Phương pháp cạo vẩy Brocq.
Mô bệnh học da.
Chẩn đoán phân biệt
Á vẩy nến.
Vẩy phấn hồng Gibert.
Á sừng liên cầu, eczematide.
Sẩn giang mai II.
Điều trị
Điều trị vẩy nến còn nan giải, mặc dù những năm gần đây có những loại thuốc mới, phương pháp điều trị mới có hiệu quả cao hơn được đưa ra, các loại thuốc này làm bệnh đỡ nhiều hoặc tạm khỏi về lâm sàng, sau một thời gian bệnh lại tái phát, chưa có loại thuốc nào chữa bệnh khỏi hẳn được.
Các loại thuốc bôi điều trị vẩy nến
Thuốc bong vẩy, bạt sừng:
Mỡ salicylic 2%, 3%, 5% có tác dụng lam bong vaayr, chống lại hiện tượng á sừng, làm giảm đỡ triệu chứng bong vẩy nhưng không có tác dụng trên triệu chứng viêm xâm nhiễm nền cứng cộm của vẩy nến.
Goudron: là một loại thuốc khử oxy có 2 loại.
Goudron nguồn góc chưng cất phân huỷ từ một số gỗ có nhựa ( cây thông...).
Goudron nguồn gốc từ than đá.
Đó là một chất lỏng có màu nâu sẫm hay màu đen, nhót với mùi hắc đặc trưng. PH có tính acit, hòa tan trong dung môi hữu cơ, ít tan trong nước được dùng điều trị bệnh vẩy nến,eczema dạng dung dịch cồn, bột nhão, mỡ và thuần chất (goudron pur).
Dầu cade là 1 loại goudron nguồn gốc sản phẩm chưng cất từ một loại gỗ cây thông.
Coaltar là 1 loại goudron than đá.
Goudron là 1 loại thuốc cổ điển điều trị vẩy nến khá tốt, có tác giả coi goudron là "vua của các loài thuốc bôi", bôi vào tổn thương vẩy nến làm tổn thương hết vẩy, tan nhiễm cộm và thương tổn biến mất sau đợt điều trị. Nhược điểm là màu đen, mùi hắc dây bẩn áo xống và một số bôi lâu ngày có thể có viêm nang lông.
Mỡ Sabouraud 1 công thức nổi danh chữa vẩy nến, thnàh phần gồm goudron, dầu cadơ, diêm sinh, Resorcin...A. Salicylic.
Anthralin:
Là một loại thuốc khử oxy có tiềm năng ức chế các enzymes điều hoà việc sử dụng glucoza đỏ là men 6-phosphate -deshydrogenase (G6-PDH).
Thường dùng Anthralin trong điểu trị tiếp xúc ngắn (short contact).
Trong 2 tuần dọc ngày bôi Anthralin, nồng độ 0,1% - 0,3% sau đó 10-20 phút tắm rửa thuốc đi.
Các tuần sau điều trị duy trì 2 lần/ tuần.
Chú ý tránh hiện tượng kích thích da, không tắm nước nóng sau khi bôi thuốc trong vòng 1 giờ, tránh để dây thuốc vào mắt.
Mỡ corticoid (biệt dược mỡ Flucinar, Synalar, Eumovate, Betnovate, Tempovate, Diproson, Sicorten ,Lorinden...).
Ưu điểm của thuốc mỡ corticoid là bệnh đỡ nhanh, tương đối sạch, bệnh nhân chuộng. Nhược điểm là bôi diện rộng, dài ngày có thể gặp tác dụng phụ như nổi trứng cá, teo da, giãn mạch, vết rạn da... Và có hiện tượng "nhờn thuốc " hoặc " bật bóng" về sau bệnh tái phát vượng bệnh nặng hơn.
Bây giờ người ta cho rằng nên ứng dụng bôi mỡ corticoid như sau:
Bôi loại mỡ corticoid loại nhẹ và vừa (nhóm IV, V, VI,VII).
Bôi 1 đợt 20 - 30 ngày , sau đó nghỉ thuốc 1 thời kì sau nếu cần mới dùng tiếp đợt khác.
Bôi xen kẽ, đợt này dùng mỡ corticoid, đợt sau bôi loại thuốc khác.
Tránh bôi diện rộng, kéo dài ngày.
Cơ chế của thuốc là ức chế huy động bạch cầu đa nhân, ức chế tổng hợp DNA ở pha G1, G2 của gián phân, chống viêm, chống gián phân.
Mỡ Daivonex (calcipotriol):
Là chất đồng đẳng vitamin D3 có tác dụng ức chế tăng sinh tế bào sừng (keratinocytess) và kích thích quá trình biệt hoá tế bào sừng, tác dụng vào lympho T, ứcchế sản sinh IL2, giảm sự bộc lộ của HLA- DR, thuốc này theo số liệu nghiên cứu tốt hơn mỡ corticoid, chú ý chỉ dùng cho các ca vẩy nến khu trú, bôi ngày 2 lần ( sáng và chiều). Chỉ bôi dưới 100 g/ tuần, tương đương bôi 16% diện tích bề mặt da thân, thường đỡ sau 1-2 tuần, đỡ nhiều sau 4-8 tuần điều trị. Không bôi thuốc vào vùng mặt, bôi xong phải rửa tay, có thể gây tăng can xi huyết hoặc để lại dát thâm kéo dài, thuốc này khá đắt tiền.Giờ còn có loại mỡ daivobet (calcipotriol phối hợp betamethason)
Các thuốc dùng đường toàn thân điều trị vẩy nến
Quang hoá trị liệu (photo chemotherapy):
PUVA trị liệu: PUVA trị liệu là phương pháp lừng danh trên thế giới điều trịvẩynến được ca tụng phổ thông ở nhiều nước là phương pháp quang hoá trị liệu.
Phương pháp này do Parrish và Fitzpatrick đề xuất năm 1974.
Nội dung của phương pháp bao gồm:
Uống thuốc cảm ứng ánh sáng Psoralen.
2 giờ sau chiếu tia cực tím sóng A (UVA) bước sóng 320-400 nm ( na nô mét).
Tác dụng chính của phương pháp PUVA là:
Hiệu quả chống phân bào.
Hiệu quả miễn nhiễm giảm số lượng và giảm hoạt hoá lympho T ( TCD3,TCD4, TCD8), ức chế tổng hợp ADN của lympho, giảm các yếu tố hoá ứng động, giảm sản xuất IL2, ức chế trình bày HLA DR của tế bào sừng.
Làm sạch thương tổn mau chóng, có hiệu lực trong tuổi vượng và tái phát bệnh.
Giản đơn, dễ thực hành, tránh phải bôi thuốc.
Tương đối an toàn, ít độc hại.
Giai đoạn tiến công 3 lần chiếu / tuần trong 1 tháng.
Tuổi duy trì 1 lần / tuần trong 2 tháng.
Kết quả của nhiều tác giả của nhiều nước thu được là bệnh đỡ 70-95% sau đợt điều trị PUVA.
Tác dụng phụ : một số buồn nôn, đỏ da, ngứa, nổi phỏng nước, trên thực nghiệm súc vật có 1 số đục nhân mắt, gìada...
Retinoid (nhóm etretinate- biệt dược Tigason-Soriatan):
Retinoid là một dẫn xuất tổng hợp của vitamin A có tác dụng trị liệu cao và ít độc tính hơn vitamin A, có đặc tính kháng nhiễm sừng (Antikeratisantes) và kháng tân tạo (Antineoplastique) , việc phát hiện ra nhóm Retinoid ( Vitamin A acid) được coi là một " cuộc cách mạng" giống như là việc phát minh ra thuốc cortocoid.
Công thức hoá học của etretinate:
Acitretine (Soriatan) đặc tính dược độc học tốt hơn etretinate (Tigason) thời gian bán huỷ ở nhiêù liều là 50 giờ, thải trừ cốt tử qua gan và một ít qua thận.
Cơ chế tạo dụng của Retinoid chưa rõ hoàn toàn nhưng có tác dụng điều hoà tăng trưởng và biệt hoá tế bào, tác dộng trực tiếp lên gen của chất keratin, làm chậm tăng sản biểu bì và thường nhật hoá quá trình biệt hoá tế bào sừng.Điều biến miễn dịch và chống xâm nhiễm viêm biểu bì trong bệnh vẩy nến, ức chế bộc lộ HLA lớp II (HLADR +)
Chỉ định:
Vẩy nến thường ngày diện rộng.
Vẩy nến khớp.
Vẩy nến đỏ da toàn thân.
Vẩy nến mụn mủ.
Liều dùng:
Tuần đàu nên dùng ngày 10 mg, sau đó tăng dần liều dùng 20-25 mg/ ngày, khi có viêm môi là có thể đã đạt được liều tối đa.
Dùng thuốc 1 vài tháng đến 6-12 tháng hoặc giảm liều dùng liều duy trì tránh tái phát.
Tác dụng phụ:
Viêm kết mạc, khô mắt, khô da (48-78%).
Rụng tóc, ngứa, da mỏng, viêm môi (87-100%).
Khô miệng (8-88%), trên động vật thử nghiệm có tính gây quái thai (teratogenic), vì thế không dùng cho phụ nữ tuổi sinh đẻ ( bảo đảm trước khi dùng thuốc, trong khi dùng thuốc và sau khi ngừng thuốc 2-3 tháng không có thai). Retinoid không gây đột biến tinh trùng ở nam.
Methotrexate:
Methotrexate (MTX) là thuốc ức chế miễn nhiễm,là một chất đối kháng axit folic, có tác dụng ức chế tăng sinh tổng hợp axit nucleic, có tác dụng ức chế tăng sinh tế bào thượng bì trong bệnh vẩy nến, chống viêm giảm hoá ứng động của bạch huyết cầu đa nhân, giảm sản xuất IL8 trong bệnh vẩy nến. Thuốc này là loại thuốc ức chế có tác dụng phụđộc hại nhất là với gan, mau nên chủ yếu chỉ dùng chi vẩy nến thể mảng lan toả và một đôi thể nặng như vẩy nến khớp, vẩy nến đỏ da toàn thân, vẩy nến diện rộng> 50% diện tích thân và cốt yếu nên dùng cho người khoẻ mạnh 50 tuổi trở lên, không nên chỉ định dùng cho người trẻ nhất là nữ giới tuổi sinh nở hoặc vẩy nến thông thường mức độ nhẹ và vừa.
Liều lượng và cách dùng:
Theo Fitzpatrick 1997 thời gian dùng MTX theo chế độ 3 phần ( Triple dose regimen).
Tuần 1 uống liều test: 2 viên MTX x 2,5 mg, cách nhau 12 giờ, 7 giờ sáng uống 1 viên, 7 giờ tối uống 1 viên, thử công thức máu.
Tuần 2: uống 3 viên MTX 2,5 mg 1/1/1. (Ví dụ sáng thứ 2: 1 viên, tối thứ 2 : 1 viên, sáng thứ 3 : 1 viên, các ngày khác không uống thuốc).
Theo dõi bệnh giảm đỡ thế nào nếu cần tuần sau cho uống 2-1-1 (sáng thứ hai: 1 viên, tối thứ hai: 1 viên, sáng thứ ba: 1 viên, sáng thứ tư: 1 viên, các ngày khác không uống thuốc), và nếu chuyển biến chậm tuần sau cho uống 2/2/2: thứ 2, thứ ba, thứ tư mỗi ngày 2 viên MTX, sáng 1 viên 2,5 mg , tối 1 viên 2,5 mg với liều này các nghiên cứu cho thấy 80% số bệnh nhân đỡ nhiều trước và sau điều trị, trong quá trình điều trị thuốc MTX 1 tháng 1 lần cần định kỳ soát công thức máu, chức năng gan, thận (SGOT, SGPT, urea, creatinine...) Vì MTX là loại thuốc độc hại , có thể gây hạ bạch cầu, tiểu cầu, tích luỹ ở gan gây thoái hoá hoặc xơ gan, nguyên tố tiện lợi cho sẩy thai, quái thai, giảm tinh trùng...
Cyclosporin A (biệt dược Samdim mun , Samdimmun neoral):
Cyclosorin A là một polypeptid vòng gồm có 11 axit amin có khả năng ức chế miễn nhiễm lựa chọn, dùng trong ghép tạng để ngừa và điều trị sự thải ghép và bệnh mảnh ghép, và cũng là thuốc điều trị bệnh vẩy nến.
Cyclosporin A là có tác dụng ức chế miễn dịch, giảm hoạt tính của lympho T ở cả thượng bì và chân bì vùng da vẩy nến, có tác dụng gián tiếp lên giãn mạch và quá sản thượng bì cũng như hoạt tính của tế bào viêm.
Chỉ định:
Vẩy nến thể nặng đã điều trị bằng các phương pháp bình thường không kết quả.
Vẩy nến mụn mủ.
Vẩy nến khớp.
Chống chỉ định:
Đang có bệnh ác tính.
Chức năng thận không bình thường.
Cao huyết áp không kiểm soát được.
Đang dùng thuốc ức chế miễn dịch khác, xạ trị liệu, hoá trị liệu.
Liều dùng:
2,5 mg/kg/ ngày đến 5,0 mg/ kg/ ngày uống chia làm 2 lần (thường dùng nhất là liều 4 mg/ kg/ ngày).
Nếu sau 4 tuần có chuyển biến lâm sàng thì duy trì liều đó thêm 6 tuần cho đến liều củng cố thấp nhất có hiệu quả. Nếu sau 6 tuần với liều 5 mg/kg mà không có kết quả thì ngừng thuốc, coi là trị liệu không có kết quả.
Không được dùng quá liều tối đa 5 mg/ kg/ ngày.
Sau khi Sau khi có chuyển biến lâm sàng bằng lòng được dùng liều duy trì dài ngày ( có thể dùng liệu trình liên tục trong 2 năm).
Nhược điểm:
Đắt tiền.
Cao huyết áp gặp ở 10,6% số bệnh nhân.
Rối loạn chức năng thận, tăng creatinin huyết thanh, trong trị liệu dài ngày càng số bệnh nhân có thể có thay đổi cấu trúc thận (xơ thận kẽ).
Có thể có một số tác dụng phụ khác như chứng rậm lông, run, rối loạn chức năng gan, mỏi mệt, phì đại lợi.
Một số thuốc khác
Có thể dùng một số thuốc khác trong điều trị vẩy nến như:
ACTH.
Thuốc an thần tác dộng lên hệ thần kinh trung ương như bromua.
Vitamin A,C,B12, Biotin, vitamin H3.
Giảm nhạy cảm, chống dị ứng không đặc hiệu: Can xi clorua, kháng histamin tổng hợp.
Phương hướng chung và chiến lược điều trị bệnh vẩy nến
Trước mỗi một bệnh nhân vẩy nến cần cân nhắc kỹ, chọn lựa phương pháp điều trị nhắm đạt được mục đích sau:
Làm sạch tổn thương, làm bệnh đỡ nhiều.
Hạn chế tái phát (kéo dài thơì gian tái phát).
Để ý an tòan, ít độc hại.
Vẩy nến là bệnh da mạn tính hay tái phát nhưng lành tính, chủ yếu điều trị ngoại trú, bệnh nhân cần được chỉ dẫn để ngày một ít phụ thuộc vào thấy thuốc, giảng giải cho bệnh nhân một cách ăn nhập để bệnh nhân tránh các yếu tố bất lợi có thể gây tái phát, vượng bệnh như bao tay thần kinh, vi chấn thương... Biết cách tự theo dõi và điều trị theo sự kiểm tra hướng dẫn định kỳ của bác sỹ chuyên khoa da liễu.
.jpg)
